ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზი (CBA), როგორც საჯარო თუ კერძო პროექტების ეკონომიკური შეფასების სისტემური ჩარჩო, მიზნად ისახავს ინფორმირებული საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბებას საზოგადოებისათვის მნიშვნელოვან პროექტებზე. დღევანდელი ფორმით არსებული ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზი (CBA) წარმოადგენს საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში როგორც ეკონომიკურ თეორიაში მიღწევების, ასევე საჯარო პოლიტიკის გადაწყვეტილებების გაუმჯობესებების შედეგს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია CBA-ის როლი რეგულირების გავლენის შეფასების (RIA), როგორც მტკიცებულებებზე დამყარებული გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, ვინაიდან იგი ეხმარება გადაწყვეტილების მიმღებ პირებს, მოახდინოს კეთილდღეობის მაქსიმიზაცია საზოგადოებისთვის.
ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზის (CBA) საფუძველი დევს ეკონომიკაში, კერძოდ, კეთილდღეობის ეკონომიკაში. CBA პასუხობს კითხვებს: 1. როგორ იცვლება საერთო კეთილდღეობა პროექტის განხორციელების შედეგად? 2. როგორ არის გადანაწილებული ხარჯები და სარგებელი?
ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზში ღირებულების შეფასება დამყარებულია ორ მნიშვნელოვან პრინციპზე: „ალტერნატიული ხარჯის“ პრინციპი და „გადახდისათვის მზადყოფნის“ (WTP) ან „მიღებისათვის მზადყოფნის“ (WTA) პრინციპი. ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზში პროექტების ერთმანეთთან შედარებისთვის სამი ძირითადი კრიტერიუმი არის ცნობილი: წმინდა მიმდინარე ღირებულება (NPV), უკუგების შიდა ნორმა (IRR) და სარგებელი/ხარჯების შეფარდების მაჩვენებელი (BCR).
ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზი შეიძლება იყოს ფინანსური (F-CBA) და ეკონომიკური (E-CBA) . ანალიზის ეს ორი სახე არა ერთმანეთის ჩამანაცვლებლები, არამედ შემავსებლები არიან, ვინაიდან თითოეული მათგანი წარმოადგენს იმ ინფორმაციას, რომელსაც მეორე, ჩვეულებრივ, არ ასახავს. პირველი მათგანი გადაწვეტილებებს იღებს იმ ხარჯებისა და შემოსავლების გათვალისწინებით, რომლებიც უშუალოდ კერძო პირების ფინანსურ შედეგებზე ახდენს გავლენას და იყენებს შეფასებებში საბაზრო დისკონტის განაკვეთს, ხოლო, ეკონომიკური ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზი „სოციალური თვალთახედვით“ უყურებს ანალიზს და იყენებს სოციალური დისკონტის განაკვეთს, რომელიც ასახავს მთლიანი ეკონომიკიდან პროექტის დაფინანსებისთვის საჭირო კაპიტალის ალტერნატიულ ღირებულებას. ფინანსური ანალიზიდან ეკონომიკურ ანალიზზე გადასვლისთვის იყენებენ რიგ მაკორექტირებელ ინსტრუმენტებს, როგორიც არის: ფისკალური კორექტირება; საბაზრო ფასების გადაყვანა ჩრდილოვან ფასებზე; არასაბაზრო გავლენების შეფასება და გარეგანი ეფექტების კორექტირება.
როგორც ფინანსური, ასევე ეკონომიკური ანალიზი ემყარება შეფასებებს, თუმცა, მომავლის ზუსტი პროგნოზირება შეუძლებელია და შეფასებების გაკეთება თავისთავად დაკავშირებულია განუსაზღვრელობებთან. მათგან გამომდინარე რისკების აღწერა და შეფასება ხორციელდება მგრძნობელობის (სენსიტიურობის) ანალიზის საშუალებით, ასევე დამატებით რისკების თვისებრივი ანალიზის საშუალებით, რისკების დონის და მოსალოდნელობის ალბათობის კომბინირებით სხვადასხვა სიმულაციური მეთოდების საშუალებით.
